مقدمه
اکتشاف معدنی یکی از مهمترین حلقههای زنجیره معدن و صنایع معدنی است؛ زیرا بدون شناسایی ذخایر جدید و تبدیل آنها به منابع و ذخایر قابل اتکا، استمرار فعالیت معادن موجود و توسعه صنایع معدنی در بلندمدت با محدودیت مواجه خواهد شد. در میان روشهای مختلف اکتشاف، حفاری مغزهگیری (Diamond Core Drilling) یکی از مهمترین ابزارهای مرحله شناسایی، ارزیابی و تعیین ابعاد و کیفیت ذخایر معدنی محسوب میشود.
حفاری اکتشافی صرفاً به معنای ایجاد چند گمانه در یک محدوده معدنی نیست؛ بلکه حلقه اتصال مطالعات زمینشناسی، ژئوشیمی و ژئوفیزیک به برآورد منابع و ذخایر معدنی است. اطلاعات حاصل از مغزههای حفاری، مبنای تعیین ضخامت، عمق، پیوستگی، عیار، نوع کانیسازی و در نهایت ارزیابی اقتصادی یک کانسار قرار میگیرد.
بررسی وضعیت ایران نشان میدهد که اگرچه طی سالهای اخیر حجم حفاری اکتشافی افزایش یافته، اما کشور همچنان از نظر توسعه زیرساختها و ظرفیت حفاری اکتشافی با فاصله قابل توجهی نسبت به کشورهای بزرگ معدنی جهان مواجه است. در همین حال، روند جهانی نیز نشان میدهد که صنعت اکتشاف وارد مرحلهای جدید شده که در آن حفاری عمیقتر، استفاده از فناوریهای نوین، کاهش هزینه حفاری و تمرکز بر ذخایر پنهان و عمیق اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
۱- وضعیت حفاری اکتشافی در ایران
ایران از نظر تنوع مواد معدنی و گستردگی پهنههای زمینشناسی، از کشورهای دارای ظرفیت بالای معدنی محسوب میشود. بر اساس دادههای منتشرشده توسط سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، بخش معدن ایران، بدون احتساب هیدروکربورها، در سال مالی ۲۰۲۴ حدود ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل داده است. همچنین وزارت صنعت، معدن و تجارت متولی اصلی سیاستگذاری و صدور مجوزهای بخش معدن است و سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) نقش مهمی در توسعه بخش معدن و اکتشافات کشور دارد.
آمار منتشرشده از سوی ایمیدرو نشاندهنده افزایش محسوس فعالیت حفاری اکتشافی در سالهای اخیر است.
در سال ۱۴۰۲، مجموع حفاری اکتشافی ایمیدرو و شرکتها و طرحهای زیرمجموعه آن حدود ۵۵۶ هزار متر اعلام شد. این رقم در سال ۱۴۰۳ به حدود ۶۷۰ هزار متر رسید که بیانگر رشد بیش از ۲۰ درصدی است. همچنین برای سال ۱۴۰۴ برنامهای در حدود ۶۵۰ هزار متر حفاری اکتشافی پیشبینی شده بود.
در بخش دیگری از آمار منتشرشده، ایمیدرو اعلام کرده بود که در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۳ حدود ۵۹۲ هزار متر حفاری اکتشافی انجام شده که نسبت به ۴۶۷ هزار متر در مدت مشابه سال قبل، حدود ۲۷ درصد افزایش داشته است.
این ارقام یک نکته مهم را نشان میدهد: حفاری اکتشافی در ایران در حال رشد است، اما این رشد عمدتاً در قالب پروژههای تحت پوشش دولت، ایمیدرو و شرکتهای بزرگ معدنی مشاهده میشود و هنوز ظرفیت پیمانکاری حفاری کشور با نیاز بالقوه اکتشاف فاصله دارد.
۲- مقیاس حفاری اکتشافی ایران در مقایسه با جهان
برای مقایسه بینالمللی باید توجه داشت که استانداردهای آماری ایران و جهان کاملاً یکسان نیستند.
S&P Global در گزارشهای سالانه World Exploration Trends، فعالیت حفاری جهانی را عمدتاً بر اساس تعداد گمانههای گزارششده و تعداد پروژههای حفاریشده بررسی میکند.
بر اساس گزارش World Exploration Trends، در سال ۲۰۲۳ در مجموع ۵۳،۵۸۲ گمانه حفاری در ۱،۵۱۵ پروژه در جهان گزارش شد. این رقم نسبت به ۷۰،۰۰۸ گمانه در سال ۲۰۲۲ کاهش قابل توجهی داشت.
در سال ۲۰۲۴ نیز روند نزولی ادامه پیدا کرد و بر اساس گزارش S&P Global، تعداد گمانههای گزارششده به حدود ۴۳،۶۱۳ گمانه در ۱،۲۴۹ پروژه رسید؛ یعنی فعالیت حفاری جهانی در مقایسه با سال قبل حدود ۱۹ درصد کاهش یافت.
با این حال، سال ۲۰۲۵ نشانههایی از بازگشت فعالیت حفاری جهانی را نشان داد. طبق آخرین گزارش World Exploration Trends 2026، تعداد گمانههای گزارششده در سال ۲۰۲۵ به ۵۶،۰۱۵ گمانه در ۱،۲۴۴ پروژه رسید که نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰ درصد افزایش نشان میدهد.بنابراین، بازار جهانی حفاری اکتشافی پس از افت شدید سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، در سال ۲۰۲۵ وارد مرحلهای از بازیابی شده است.
۳_ مقایسه سرمایهگذاری اکتشافی ایران و جهان
مقایسه صرفاً بر اساس متر حفاری کافی نیست و حجم سرمایهگذاری نیز شاخص مهمی برای ارزیابی وضعیت اکتشاف است.
S&P Global برآورد کرده است که بودجه اکتشاف غیرآهنی جهان در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۲.۵ میلیارد دلار بوده است. این رقم نسبت به حدود ۱۲.۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ کاهش داشته است.
در سال ۲۰۲۵ نیز مجموع بودجه اکتشاف غیرآهنی جهان حدود ۱۲.۴ میلیارد دلار اعلام شده است. در عین کاهش اسمی بودجه کل، سهم اکتشاف نزدیک معدن و پروژههای کمریسک افزایش یافته و سهم اکتشافات Greenfield و پرریسک کاهش پیدا کرده است.
در ایران، ایمیدرو اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۳ بیش از ۴۰.۵ هزار میلیارد ریال در حوزه اکتشاف سرمایهگذاری کرده است. این هزینهها صرف مجموعهای از فعالیتها شامل نقشهبرداری زمینشناسی، ژئوشیمی، ژئوفیزیک، نمونهبرداری، ترانشه، چاهک و حفاری شده است.
البته مقایسه مستقیم این ارقام با بودجه جهانی نیازمند احتیاط است؛ زیرا بودجه S&P Global عمدتاً بودجه اکتشاف شرکتهای غیرآهنی جهان را پوشش میدهد، در حالی که آمار ایران ممکن است دامنه متفاوتی از فعالیتهای اکتشافی و شرکتهای دولتی و تابعه را دربرگیرد.
۴- یک تفاوت مهم؛ عمق حفاری و حرکت به سمت ذخایر پنهان
یکی از مهمترین روندهای صنعت جهانی معدن، حرکت از ذخایر سطحی و کمعمق به سمت ذخایر عمیق، پنهان و پیچیده است.
هرچه ذخیره معدنی عمیقتر باشد، هزینه و پیچیدگی حفاری افزایش مییابد و نیاز به دستگاههای توانمندتر، تجهیزات Downhole پیشرفتهتر، مدیریت دقیقتر سیال حفاری، کنترل انحراف گمانه و نیروی انسانی متخصص بیشتر میشود.
به همین دلیل، توانایی حفاری در عمق بالا یکی از شاخصهای مهم بلوغ فنی پیمانکاران حفاری محسوب میشود.
در سطح جهانی، گمانههای بسیار عمیق و عملیات حفاری چند هزار متری در پروژههای بزرگ مس، طلا، لیتیوم و سایر مواد معدنی موضوعی متداول است. برای مثال، در گزارشهای S&P Global در سال ۲۰۲۴ نتایج حفاریهایی با طول کانیسازی صدها متر گزارش شده است؛ از جمله یک تقاطع ۷۷۲.۵ متری در پروژه Los Helados در شیلی.
البته باید میان «عمق گمانه» و «طول تقاطع کانیسازی» تفاوت قائل شد؛ عدد دوم الزاماً به معنی عمق حفاری نیست.
۵- عملکرد شرکت تحقیق و گسترش صنایع معدنی پارس کانی
شرکت تحقیق و گسترش صنایع معدنی پارس کانی طی سالهای اخیر با تمرکز بر حوزه حفاری مغزهگیری، بخشی از ظرفیت خود را به اجرای پروژههای اکتشافی در مناطق مختلف کشور اختصاص داده است.
این شرکت در حال حاضر دارای دو دستگاه حفاری مغزهگیری DBC S15 است که در پروژههای اکتشافی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
بر اساس عملکرد ثبتشده شرکت، از سال ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۵ مجموع حفاری انجامشده توسط پارس کانی به حدود:
11،000 متر حفاری مغزهگیری رسیده است.
این عملیات در چندین استان کشور انجام شده و یکی از شاخصترین دستاوردهای فنی شرکت، حفاری یک گمانه با عمق:1،001 متر بوده است.
رسیدن به عمق بیش از یک کیلومتر با دستگاه حفاری مغزهگیری، علاوه بر توان فنی دستگاه، مستلزم مدیریت صحیح تجهیزات، لولههای حفاری، سیستمهای مغزهگیری، سیالات حفاری، کنترل انحراف، و توانایی تیم اجرایی در مدیریت شرایط متغیر زمینشناسی است.
بنابراین، عملکرد 11 هزار متر حفاری پارس کانی را نمیتوان صرفاً به عنوان یک عدد متراژ ارزیابی کرد؛ بلکه باید آن را در کنار تنوع پروژهها، پراکندگی جغرافیایی و دستیابی به عمق 1001متر مورد ارزیابی قرار داد.
۶- جایگاه 11 هزار متر حفاری پارس کانی در مقیاس ایران
اگر عملکرد پارس کانی را با عملکرد سالانه ایمیدرو مقایسه کنیم، ابعاد فعالیت شرکت روشنتر میشود.
ایمیدرو در سال ۱۴۰۳ حدود ۶۷۰ هزار متر حفاری اکتشافی انجام داده است. در همین چارچوب، 11 هزار متر حفاری پارس کانی معادل حدود:
۱.7 درصد از حجم حفاری سالانه ایمیدرو در سال ۱۴۰۳ است. این مقایسه البته صرفاً یک شاخص مقیاسی است؛ زیرا ایمیدرو یک مجموعه بزرگ دولتی با چندین شرکت و پروژه و دهها یا صدها پیمانکار و دستگاه حفاری است و مقایسه مستقیم آن با یک شرکت دارای دو دستگاه حفاری، از نظر ساختار عملیاتی کاملاً همسطح نیست.
با این حال، همین مقایسه نشان میدهد که یک شرکت دارای دو دستگاه حفاری توانسته است طی حدود یک سال و نیم، نزدیک به دو درصد از حجم حفاری یک مجموعه بزرگ معدنی کشور در یک سال را به صورت تجمعی به انجام برساند.
۷- مقایسه عملکرد پارس کانی با پیمانکاران بزرگ بینالمللی
یکی از بهترین روشها برای ارزیابی عملکرد یک پیمانکار حفاری، مقایسه متراژ حفاری آن با شرکتهای تخصصی بینالمللی است. برای نمونه، شرکت Major Drilling، یکی از بزرگترین پیمانکاران حفاری اکتشافی جهان، در سال مالی منتهی به آوریل ۲۰۲۵ حدود ۲.۵۹ میلیون متر حفاری مغزهگیری گزارش کرده است. این شرکت در مجموع دارای حدود ۷۰۸ دستگاه حفاری بوده است.
اگرچه مقایسه یک شرکت بینالمللی با صدها دستگاه حفاری و یک شرکت ایرانی با دو دستگاه از نظر مقیاس تجاری منطقی نیست، اما از منظر بهرهوری دستگاه میتوان یک مقایسه اولیه انجام داد.
پارس کانی با دو دستگاه و 11 هزار متر حفاری طی حدود یک سال و نیم، به طور متوسط حدود:
7،300 متر حفاری در سال برای کل ناوگان
یا حدود:3،650 متر به ازای هر دستگاه در سال ثبت کرده است.
در مقابل، Major Drilling با ۲.۵۹ میلیون متر حفاری و ناوگان ۷۰۸ دستگاهی، به صورت بسیار سادهشده حدود:
۳،۶۶۰ متر به ازای هر دستگاه در سال عملکرد داشته است.
البته این اعداد به هیچ عنوان معیار قطعی بهرهوری نیستند؛ زیرا نوع دستگاهها، پروژهها، حفاری سطحی یا زیرزمینی، عمق گمانهها، شرایط زمینشناسی، شیفت کاری، توقفات، قراردادها و روش محاسبه متراژ بین دو شرکت متفاوت است.
با این وجود، این مقایسه نشان میدهد که عملکرد دو دستگاه پارس کانی از نظر متراژ سالانه، با در نظر گرفتن مقیاس بسیار کوچکتر ناوگان، قابل توجه است و مهمتر از آن، شرکت تجربه حفاری در عمق بیش از یک کیلومتر را نیز در کارنامه خود دارد.
۸- چرا فاصله ایران با کشورهای معدنی هنوز قابل توجه است؟
با وجود افزایش حجم حفاری در سالهای اخیر، چند عامل باعث شده ظرفیت اکتشاف ایران همچنان پایینتر از ظرفیت بالقوه کشور باشد.
۸-۱- محدودیت ناوگان حفاری
یکی از مهمترین گلوگاههای توسعه اکتشاف، تعداد و کیفیت دستگاههای حفاری است.
افزایش بودجه اکتشاف بدون افزایش ظرفیت پیمانکاری حفاری، عملاً نمیتواند به افزایش متناسب متراژ منجر شود.
دستگاههای حفاری عمیق، تجهیزات Downhole، رادها، کیسینگها، پمپها و تجهیزات مغزهگیری سرمایهگذاری قابل توجهی نیاز دارند و محدودیت دسترسی به تجهیزات و قطعات، زمان آمادهسازی و تعمیرات را افزایش میدهد.
۸-۲- افزایش هزینههای عملیاتی
تورم تجهیزات، قطعات یدکی، مواد مصرفی حفاری، حملونقل، نیروی انسانی و هزینههای تجهیز کارگاه باعث شده هزینه هر متر حفاری افزایش یابد.
در نتیجه، حتی در شرایطی که تقاضا برای حفاری وجود دارد، قیمت تمامشده میتواند اجرای پروژههای اکتشافی را محدود کند.
۸-۳- محدودیت دسترسی به فناوری
اکتشاف ذخایر عمیق نیازمند فناوریهای دقیقتر در زمینه کنترل انحراف، حفاری Directional، سیستمهای Wireline، تجهیزات حفاری عمیق و تحلیل دادههای حفاری است.
از سوی دیگر، استفاده از فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی در اکتشاف میتواند هزینه حفاری را کاهش دهد. آژانس بینالمللی انرژی در گزارش Global Critical Minerals Outlook 2025 اشاره کرده است که فناوریهای جدید از جمله هوش مصنوعی در اکتشاف زمینشناسی بالقوه میتوانند هزینه حفاری را تا حدود ۶۰ درصد کاهش داده و نرخ موفقیت اکتشاف را تا چند برابر افزایش دهند.
۸-۴- تمرکز ناکافی بر ذخایر عمیق و پنهان
بخش قابل توجهی از ذخایر سطحی و کمعمق در بسیاری از مناطق شناخته شده است. بنابراین اکتشاف آینده بیش از گذشته باید به سمت ذخایر پنهان، عمیق و پیچیده حرکت کند.
این موضوع به طور مستقیم نیاز به دستگاههای حفاری با قابلیت حفاری در اعماق بالاتر را افزایش میدهد.
۹- روند جهانی؛ کاهش اکتشافات پرریسک و افزایش حفاری نزدیک معدن
یکی از مهمترین یافتههای گزارشهای اخیر S&P Global، تغییر ترکیب سرمایهگذاری اکتشافی در جهان است.
در سال ۲۰۲۵، سهم حفاریهای نزدیک معدن و پروژههای Mine-site به سطح بالایی رسید، در حالی که سهم اکتشافات اولیه و Greenfield کاهش یافت. این موضوع نشان میدهد شرکتهای معدنی در شرایط اقتصادی نامطمئن ترجیح میدهند سرمایه خود را در پروژههایی صرف کنند که احتمال کشف یا توسعه ذخیره در آنها بالاتر است. این روند برای ایران نیز اهمیت زیادی دارد.
از یک طرف، کشور برای کشف ذخایر جدید نیازمند اکتشافات Greenfield و شناسایی پهنههای ناشناخته است؛ از طرف دیگر، برای کاهش ریسک سرمایهگذاری، باید حفاریهای مرحلهای و تکمیلی در اطراف معادن شناختهشده نیز توسعه یابد.
بنابراین آینده بازار حفاری ایران را میتوان در سه حوزه مهم تصور کرد:
1- حفاری Greenfield و شناسایی ذخایر جدید
2- حفاری تکمیلی و افزایش منابع و ذخایر معادن موجود
3- حفاری عمیق برای کشف ذخایر پنهان
۱۰- اهمیت توسعه ناوگان حفاری پارس کانی
عملکرد ثبتشده پارس کانی طی سالهای ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد که شرکت با وجود در اختیار داشتن تنها دو دستگاه حفاری، توانسته است حدود 11 هزار متر حفاری اکتشافی در چند استان کشور انجام دهد و به عمق 1001 متر دست یابد. این عملکرد یک ظرفیت اولیه مناسب برای توسعه فعالیتهای شرکت محسوب میشود.
در شرایطی که سیاستهای معدنی کشور به سمت توسعه اکتشاف، کشف ذخایر جدید و افزایش عمق اکتشاف حرکت میکند، افزایش تعداد دستگاههای حفاری میتواند برای پارس کانی سه مزیت اصلی ایجاد کند:
اول؛ افزایش درآمد عملیاتی:
با توجه به اینکه ظرفیت فعلی شرکت محدود به دو دستگاه است، افزایش ناوگان مستقیماً ظرفیت پذیرش پروژه و درآمد عملیاتی شرکت را افزایش میدهد.
دوم؛ امکان حضور مؤثرتر در مناقصات:
یکی از محدودیتهای شرکتهای دارای ناوگان کوچک، عدم امکان ارائه همزمان دستگاه در چند پروژه یا شرکت در مناقصاتی است که حداقل تعداد مشخصی دستگاه مطالبه میکنند.
سوم؛ حرکت به سمت حفاری عمیقتر:
افزودن دستگاههای توانمندتر میتواند شرکت را از بازار حفاریهای معمولی به سمت پروژههای عمیقتر و تخصصیتر سوق دهد؛ بازاری که ارزش افزوده و موانع ورود بیشتری دارد.
۱۱- جمعبندی
بررسی آمار ایران و جهان نشان میدهد که صنعت حفاری اکتشافی در یک دوره گذار قرار دارد.
در ایران، حجم حفاری اکتشافی طی سالهای اخیر روند افزایشی داشته و عملکرد ایمیدرو از حدود ۵۵۶ هزار متر در سال ۱۴۰۲ به حدود ۶۷۰ هزار متر در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
در سطح جهانی نیز پس از افت فعالیت در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، سال ۲۰۲۵ با افزایش حدود ۳۰ درصدی تعداد گمانههای گزارششده همراه بوده و مجموع گمانههای ثبتشده به حدود ۵۶ هزار گمانه رسیده است.
با این حال، روند جهانی نشان میدهد که بازار به سمت حفاری نزدیک معدن، حفاری عمیق، افزایش بهرهوری و استفاده از فناوریهای نوین اکتشاف حرکت میکند.
در چنین شرایطی، عملکرد پارس کانی با در اختیار داشتن تنها دو دستگاه حفاری و ثبت حدود 11هزار متر حفاری مغزهگیری از سال ۱۴۰۳ تاکنون در چند استان کشور، همراه با ثبت عمق 1001 متر، نشاندهنده برخورداری شرکت از یک ظرفیت فنی قابل اتکا در حوزه حفاری اکتشافی است.
مقایسه عملکرد شرکت با مجموعههای بزرگ داخلی و پیمانکاران بینالمللی نشان میدهد که اگرچه پارس کانی از نظر تعداد دستگاه در مقیاس کوچکی فعالیت میکند، اما همین ناوگان محدود توانسته است سابقه عملیاتی ارزشمندی ایجاد کند.
از منظر راهبردی، مهمترین نتیجه این بررسی آن است که محدودیت اصلی پارس کانی در شرایط فعلی، فقدان بازار یا تجربه عملیاتی نیست؛ بلکه محدودیت ظرفیت ناوگان است.
بنابراین توسعه ناوگان حفاری، بهویژه از طریق اضافه کردن دستگاههای با قابلیت حفاری عمیق و تأمین تجهیزات Downhole، میتواند شرکت را از یک پیمانکار کوچک دارای دو دستگاه به یک پیمانکار تخصصی با قابلیت حضور همزمان در چند پروژه و رقابت مؤثرتر در مناقصات ملی تبدیل کند.
با توجه به روند رو به رشد اکتشافات معدنی در کشور، افزایش نیاز به کشف ذخایر جدید، حرکت اکتشافات به سمت اعماق بیشتر و روند جهانی افزایش تقاضا برای فلزات حیاتی، توسعه ظرفیت حفاری اکتشافی میتواند نهتنها یک تصمیم عملیاتی، بلکه یک سرمایهگذاری راهبردی برای پارس کانی و گروه سرمایهگذاری بالادست آن تلقی شود.
منابع و مراجع
1- S&P Global Market Intelligence – World Exploration Trends 2026
2- S&P Global Market Intelligence – World Exploration Trends 2024
3- S&P Global Market Intelligence – 2024 Corporate Exploration Strategies
4- S&P Global Market Intelligence – IM January 2025
5- سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)؛ آمار حفاری اکتشافی سال ۱۴۰۳، سرمایهگذاری اکتشافی و برنامه سال ۱۴۰۴.
6- ایمیدرو – گزارش ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۳؛ ۵۹۲ هزار متر حفاری اکتشافی و رشد ۲۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل.
7- U.S. Geological Survey (USGS)، Iran – Minerals Yearbook / National Minerals Information Center
8- Coring Magazine – Top Mineral Exploration Drilling Contractors؛ آمار عملکرد پیمانکاران بزرگ حفاری اکتشافی جهان، از جمله ۲.۵۹ میلیون متر حفاری مغزهگیری Major Drilling در سال مالی ۲۰۲۵.